މަޝްހޫރު ދެއްވަދޫ ރަސްގެފާނުގެ ރަސްކަން


















މިލިޔުން ލިޔެފައިވަނީ އަޅުގަނޑު ލިޔެފައިވާ "ދިރާސާ ނަޒަރަކުން ދެއްވަދޫ ރަސްގެފާނުގެ ރަސްކަން" މި މަޟްމޫނުގެ ބައެއް މަޢުލޫމާތުގެ މައްޗަށެވެ.

އަޅުގަނޑަށް އެނގިފައިވާ ކުރީގެ މަޢުލޫމާތްތަކެއްގައި މުޙައްމަދު ބިން ޙާއްޖު ޢަލީ(ދެއްވަދޫ ރަސްގެފާނު) ގެ ދުވަސްވަރާއި ގުޅިފައިވާ ކަންތައްތަކެއް ހުރުމުން އެރަދުންނަކީ ވަރަށްމާތް އަގުހުރި ޝަޚުޞިއްޔަތެއްގެ ބޭފުޅެއްކަން އަޅުގަނޑުގެ ވިސްނުމަށް އާދެއެވެ. ނަމަވެސް އެރަދުން ރަސްކަންހޯއްދެވިކަމަށް ބައެއްމީހުން ލިޔެފައިވާ ފަސްކާފު ހަމަނުވާ "ބުނެވެނީ"އެއްގެ ނުސާފުގޮތާއި އެކަމަކު އެރަދުން ރަސްކަންކުރެއްވި ކަމަށް ހަމަ އެބަޔަކު ލިޔުނު ސާފުގޮތާއި ދެގޮތުގެ ފުށުއެރުން ބޮޑުވުމުން ދިރާސީ ނަޒަރަކުން އެކަންކަމަށް ނުބަލާ މީހަކަށް އެރަދުންނަކީ ކޮންކަހަލަ ބޭފުޅެއްކަން ރަނގަޅަށް ފާހަގަ ނުކުރެވުމަކީ އެކަށީގެންވާކަމެކެވެ.

މުޙައްމަދު ބިން ޙާއްޖު ޢަލީ އަކީ ޢިލްމީގޮތުން ފުންނާބު އުސް ބޭފުޅަކަށްވާނެ ކަމަށް ގަބޫލުކުރަންޖެހޭ ހެކިތަކެއްހުރުމުން ކަމެއްގެ ސާފު ނުސާފުކަން އެމަނިކުފާނަށް އެނގިވަޑައިނުގަތްނަމަ އެކަން ދެން އެނގޭނޭ އެހެންމީހަކީވެސް ކޮބައިބާވައެވެ. އެރަދުންގެ ކާފާފުޅަކީ ދިވެހިރާއްޖޭގެ މަޝްހޫރު ޢިލްމުވެރި އައްޑޫ މީދޫ މުޙައްމަދު ޝަމްސުއްދީން ބޮޑުފަނޑިޔާރު ތަކުރުފާނެވެ. ވާދޫ ދަންނަކަލޭގެފާނުގެ އިސް ދަރިވަރެކެވެ. ރާއްޖެ ސަލާމަތުން އޮތްހައި ހިނދެއްގައި އައްޑޫ މީދޫގައި ފިގުހުޢިލްމު ލެހެއްޓެވުމަށް ވާދޫ ދަންނަކަލޭގެފާނު ދުޢާކުރެއްވީ މިފަނޑިޔާރު ތަކުރުފާނަށްޓަކައެވެ. މުޙައްމަދު ބިން ޙާއްޖު ޢަލީގެ މާފާފުޅަކީ ދިވެހިރާއްޖޭގެ މަޝްހޫރު ޢިލްމުވެރި އަބޫބަކުރު ފަނޑިޔާރު ތަކުރުފާނެވެ. ވާދޫ ދަންނަ ކަލޭގެފާނުގެ އިސް ދަރިވަރެކެވެ. 

މުޙައްމަދު ބިން ޙާއްޖު ޢަލީ ތަޢުލީމުހޯއްދެވީ އޭނާގެ ޢިލްމީ ބައްޕާފުޅު އަލްޙާއްޖު ޢަލީ ތުއްކަލާ އާއި ބައްޕާފުޅުގެ ފަރާތްޕުޅަށް ނިސްބަތްވާ މޮޅު ޢިލްމުވެރި ބޭބޭފުޅުންގެ އަރިހުންނެވެ. އޭގެ އިތުރަށް ބޭރުގެ ވަރަށްބޮޑު ޢިލްމުވެރިއެއްކަމަށްވާ ސައްޔިދު މުޙައްމަދު ޝަމްސުއްދީންގެ އަރިހުންވެސް އިތުރަށް ތަޢުލީމު އުނގެނިވަޑައިގަތެވެ. މިހެންވީމާ ރަސްކަން ހޯއްދެވުމަށް ވިޔަސް އެހެންކަމެއް ހޯއްދެވުމަށް ވިޔަސް ބޭނުންފުޅުކުރައްވާ ގޮތެއްގެ ސާފު ނުސާފުކަން އޭރު އެމަނިކުފާނަށް އެނގިވަޑައިނުގެން އެގޮތެއްގެ ސާފު ނުސާފުކަން އެނގެންޖެހެނީ އޭގެ އެތައް އަހަރެއްގެފަހުން އެހެން ބަޔަށްތޯ ސުވާލު އުފެދެއެވެ.

މުޙައްމަދު ބިން ޙާއްޖު ޢަލީ އަކީ ދިވެހިރަސްކަމަށް ދަހިވެތި ބޭފުޅެއްކަމަށް ބެލެވޭނޭ ޖާގައެއް ނެތެވެ. އެމަނިކުފާނަކީ ކޮންމެގޮތަކުން ވިޔަސް ރަސްކަން ބޭނުންފުޅުވެގެން އުޅުއްވި ބޭފުޅެއްނޫނެވެ. އެހެންނަމަ ފުރަމާލޭގައި ސާދައަހަރު އިސް ފަނޑިޔާރަކަށް ހުންނެވިއިރު އެކަމުގެ އެއްވެސް ފުރުޞަތެއް އެދުވަސްވަރު ލިބިވަޑައިގެންފައި ނޯންނާނޭކަމަށް ބެލޭކަށްނެތެވެ. އިސްކަންދަރު ރަސްގެފާނުގެ ރަސްކަމުގެ އިސް ފަނޑިޔާރަކަށް މުޙައްމަދު ބިން ޢަލީ ހުންނަވަނިކޮށް އެރަދުންގެ ދަރިކަލުންގެ ޢުމުރުފުޅުން ދޮޅުއަހަރުގައި އެރަދުން ޢަރަބިކަރަޔަށް ދަތުރުފުޅެއް ކުރެއްވިއެވެ. އެޒަމާނުގެ އެފަދަ ދިގު ދަތުރަކީ މީހެއްގެ ދިރިހުރުމާ މަރާ ދެމެދުގެ ދަތުރަކަށް ވުމުން ދަތުރުފުޅުގެކުރިން ރަސްކަމުގެ އެންމެހައި ބޮޑުންނާއި ލަސްކަރީންނާއި އަދި ދެއްވަދޫ ފަނޑިޔާރު ކަލޭގެފާނުގެ ކިބައިން ރަސްގެފާނުގެ ތުއްޕުޅު ދަރިކަލުންނަށް (ރަސްގެފާނު އަވަހާރަ ވެއްޖެނަމަ) ރަސްކަން ދިނުމަށް ޢަހުދު ހިއްޕެވިއެވެ. އަދި ރަދުން ރާއްޖެއިން ބޭރުގައިވާ ދުވަސްތަކުގައި ރަސްކަމާއި ރަދުންގެ ޢާއިލާގެ ކަންކަން ބެލެހެއްޓެވުން ޙަވާލުކުރެއްވީވެސް ދެއްވަދޫ ފަނޑިޔާރު ކަލޭގެފާނާއެވެ.

މިކަން މިހެން އޮތުމާއެކު، ސާފުވިޔަސް ނުސާފުވިޔަސް ހޯއްދެވެންއޮތް ގޮތަކުން ދިވެހިރަސްކަން ހޯއްދެވުމަކީ މުޙައްމަދު ބިން ޙާއްޖު ޢަލީ ކުރައްވައިފާނޭ ކަމެއްކަމާއި އަދި އެމަނިކުފާނުގެ ދީނީ ޢިލްމުވެރިކަމާމެދު ކުޑަވެސް ޝައްކެއް ކުރެއްވޭނަމަ އިސްކަންދަރު ރަސްގެފާނު އެމަނިކުފާނަށް މިހާބޮޑު އިތުބާރެއް ނުކުރެއްވީހެވެ. އަދި އިސްކަންދަރު ރަސްގެފާނު ކޮންމެގޮތަކަށް ދެކިވަޑައިގަތަސް އެރަދުން ދިގު ދަތުރުފުޅަކަށް ބޭރަށް ފުރާވަޑައިގަތީމާ މުޙައްމަދު ބިން ޙާއްޖު ޢަލީ ބޭނުންފުޅުނަމަ ރަސްކަން ފުރޮޅައިލެއްވުމަކީ އެދުވަސްވަރު މާބޮޑު ދަތިފުޅެއްވާނޭކަމެއް ކަމަށް ނުވިސްނެއެވެ. ދިވެހިރާއްޖޭގެ ތާރީޚުން މިފަދަ ޞަފުޙާތައް ފެނެއެވެ.

މުޙައްމަދު ބިން ޙާއްޖު ޢަލީ އަކީ ޖެހިޖެހިގެން އައި ހަތަރު ރަސްކަމެއްގައި ސާދައަހަރު ފަނޑިޔާރުކަން ކުރެއްވި ބޭފުޅެކެވެ. އޭގެތެރޭ އިސްކަންދަރު ރަސްގެފާނާއި، ޢަދުލުވެރިކަމުގެ ސަބަބުން ނަންފުޅު މަޝްހޫރު މުޙުޔިއްދީނުލް ޢާދިލާއި، ސައްޔިދު ރަސްގެފާނާއި ވެއެވެ. އެއްވެސް ރަސްކަލަކާއި މުޙައްމަދު ބިން ޙާއްޖު ޢަލީ އާއި އެއްވެސް މައްސަލައެއް ޖެހިވަޑައިގެންފައި ނެތެވެ. އޭގެ އެއްސަބަބަކަށް ވާނީ ރަސްގެފާނާއި ފަނޑިޔާރު ކަލޭގެފާނާއި ދެމެދު އޮންނަ އިތުބާރުހުރި ގާތް ގުޅުމެވެ. މިހެނީ ރަސްކަމަށް ދަހިވެތި މީހެއްގެ އަތްފޯރާފަށުގައި ރަސްކަމުގެ ޝާން ވަ ޝައުކަތާއި ފޮނިމީރުކަމާއި އުޅޭތާ ސާދަ އަހަރުވާއިރު އެއާއި ދޯޅުނުވެ އެމީހަކު ހުރެފިނަމަ ބުޅަލެއްގެކައިރީ ފަނަރަ އަހަރުވަންދެން މަސްގަނޑެއް އޮތަސް އެސޮރު އަޅާނުލާނެކަމީ ޔަގީން ކަމެކެވެ.

ސައްޔިދު ރަސްގެފާނު ފުރައުއްތަވުމުން މުޙައްމަދު ބިން ޙާއްޖު ޢަލީ ރަސްކަމަށް ވަޑައިގަންނަވަން ޖެހޭ ސަބަބުތަކެއް އެބަ ހުރިކަމަށް ބަލަންޖެހެއެވެ. ސައްޔިދު ރަސްގެފާނަކީ އަޒުހަރުން ތަޢުލީމު ޙާޞިލްކުރެއްވި ރާއްޖެއިން ބޭރުގެ ޢިލްމުވެރިއެކެވެ. އެރަދުން ފުރައުއްތަވީއިރު ދެން އެރަދުންގެ ފަރާތްޕުޅުން ރަސްކަން ލިބިވަޑައިގަންނަވަން ޖެހޭ ދަރިކަލެއް ވަލީ ޢަހުދެއް ވާރިސެއް ނެތެވެ. ސައްޔިދު ރަސްގެފާނަކީ މުޙައްމަދު ބިން ޙާއްޖު ޢަލީ އަށް އިސްލާމީ ތަޢުލީމުގެ ގިނަ ފިލާވަޅުތައް އުނގަންނައި ދެއްވި އެދުރެއްގެ އިތުރުން ސައްޔިދު ރަސްގެފާނުގެ ދުވަސްވަރު ފުރަމާލޭގެ އިސް ފަނޑިޔާރަކީވެސް މުޙައްމަދު ބިން ޙާއްޖު ޢަލީއެވެ. ދެއްވަދޫ ފަނޑިޔާރު ކަލޭގެފާނެވެ.

ސައްޔިދު ރަސްގެފާނު އަވަހާރަވީމާ ފޮނަދޫ ޚަޠީބު ތަކުރުފާނަށް ރަސްކަންދޭން އުޅުމުން އޭނާ އެކަން ގަބޫލުފުޅު ނުކުރެއްވުމުން ދެން ރަސްކަމުގެތަޚުތަށް އިސްކުރުމަށް އެންމެ އެކަށީގެންވާ ބޭފުޅެއްކަމަށް ފެނުނީ (އެ ބޭފުޅެއްގެ ޢިލްމުވެރިކަމާއި ދީންވެރިކަމާއި ޢަދުލުވެރިކަމާއި އިންޞާފުވެރިކަން ދިވެހިންނަށް ތަޖުރިބާކުރެވިފައި އޮތުމާއެކު) މުޙައްމަދު ބިން ޙާއްޖު ޢަލީ ފަނޑިޔާރު ކަލޭގެފާނު ކަމަށް ތާރީޚުގައި ލިޔެފައިވެއެވެ. ދިވެހިރާއްޖޭގައި ނިމިގެންދާ ރަސްކަމެއްގެ ވާރިސެއް ނުވަތަ ވަލީ ޢަހުދެއް ނެތްނަމަ ފަނޑިޔާރު ކަލޭގެފާނާއި ވެސް ދިވެހިރަސްކަން ޙަވާލުކޮށްފައި އެބަ ހުރިކަން ދިވެހިތާރީޚުން އެނގެއެވެ.

ކުރީ ޒަމާނުގައި ދިވެހިރަސްކަން ލިބެމުންދިޔަ ގޮތްގޮތުން އެއްގޮތެއް ދިވެހި ފޯކްލޯރުގައި ބުރާރަ މުޙަންމަދުފުޅު ކިޔާފައިވާ ބޮޑުތަކުރުފާނު ވާހަކައިގައި އާދެއެވެ. އޭގައި ކިޔާގޮތުން މީލާދީ 1398 ން 1409 ށް ރަސްކަންކުރެއްވި އައްސުލްޠާން ޙުސައިން (1ވަނަ) ފުރައުއްތަވީއިރު އެރަދުންގެ ވާރިސެއް ނެތުމުން ދިވެހީން ދެން ރަސްކަން ޙަވާލުކުރީ އެދުވަސްވަރުގެ ހަނދޭގިރި ނުވަތަ ބޮޑުބަނޑޭރި މަނިކުފާނާ އެވެ. ބުނެވޭގޮތުގައި މިމަނިކުފާނަކީ، ސުލްޠާން ޙުސައިން (1ވަނަ)ގެ ކުރީގެ ބަނޑޭރިއަކަށް ހުންނެވި ބޭފުޅަކު އަވަހާރަވީއިރު އެގޭގައި ގެންގުޅުއްވި ބޭރު މީހެކެވެ. ބަލަދުވެރިއަކުނެތް ކުޑަކުއްޖަކަށް ވީމާ ބަނޑޭރި މަނިކުފާނު އޭނާގެ ބެއްލެވުމުގެދަށަށް އެގެއަށް ގެންދެވީއެވެ. އެކުއްޖާ ފަހުންހުރީ ސަރުކާރުގެގޮތުން ބަނޑޭރި މަނިކުފާނު ރައްޔިތުންނަށް ބައްސަވަންޖެހޭ ތަކެތި ބަހާށެވެ.

ގިނަމީހުން ދުށްގޮތުގައި އެބަންގާޅު ކުއްޖާއަކީ ވަރަށްދީލަތި މީހެކެވެ. ވުމާއެކު ބޮޑުބަނޑޭރި މަނިކުފާނު އަވަހާރަވުމުން ދެން ބޮޑުބަނޑޭރިއެއްގެ މަގާމުދިނީ މިކުއްޖާއަށެވެ. ކުރިންވެސް އެމަސައްކަތުގެ ތަޖުރިބާ ލިބިފައިވާތީއެވެ. މިމީހާ ބޮޑުބަނޑޭރީގެ މަގާމުގައި ހުއްޓައި ރަސްގެފާނު ފުރައުއްތަވެ ރަދުންގެ ވާރިސަކު ނެތުމުން އެއްބަސްވެވުނީ "ބޮޑުބަނޑޭރިކަމުގެ މަޤާމުގައި އޭރު ހުންނެވި" ފަރާތަކަށް ރަސްކަން ދިނުމަށެވެ. އައްސުލްޠާން ނާޞިރުއްދީނުލް ކަލާވަހީގެ ނަންފުޅުގައި މީލާދީ 1409 ން 1411 ށް ރާއްޖޭގެ ރަސްކަން ކުރެއްވީ މިރަދުންކަމަށް ބުނެވެއެވެ. ނަމަވެސް ދިވެހިތާރީޚުގައި ވަނީ މިރަދުންގެ ނަސަބެއް އެނގޭކަން ނެތްކަމަށެވެ. މިރަދުންނަކީ ރާއްޖޭގައި ރަސްކަންކުރެއްވި ހަނދުވަންހައިގެ ބޭފުޅެއްކަމަށް ވެދާނެކަމަށްވެސް ބައެއް މުއައްރިޚުން ލަފާކޮށްފައިވެއެވެ.
 
އިސްކަންދަރު ރަސްގެފާނުގެ ރަސްކަމުގެ ފަހުގެ އަހަރުތަކުގައި ފަނޑިޔާރަކީ މުޙައްމަދު ބިން ޙާއްޖު ޢަލީ އެވެ. އިސްކަންދަރު ރަދުންނަކީ ހުރިހާގޮތަކުންވެސް ރާއްޖެއާއި ރައްޔިތުންނަށް މިންނެތް ފައިދާތައް ޙާޞިލްކޮށްދެއްވި ވެރިއެކެވެ. ދިވެހި އާދަކާދަތަކުގެ މަތިވެރި ބައްޕައެވެ. ޢިލްމަށް ލޯބިކުރެއްވި ޢިލްމު ފެތުރެއްވުމަށް މަސައްކަތްކުރެއްވި ބޭފުޅެކެވެ. އެރަދުންގެ ދުވަސްވަރަކީ ދިވެހިންނަށް ވަރަށްފާގަތި ދުވަސްވަރެއްކަން ދިވެހިތާރީޚު ހެކިދެއެވެ.

އިސްކަންދަރު ރަދުން އަވަހާރަވުމުން ރަސްކަލެއްގެނަމުގައި އެރަދުންގެ 6 އަހަރުގެ ތުއްޕުޅު ދަރިކަލުން ބަހައްޓައިގެން ރަސްކަމުގެ ފަރާތުން އެދަރިކަލުންގެ މަންމާފުޅު ރާއްޖޭގެ ކަންކަންކުރައްވަމުން ގެންދެވި ވިޔާނުދާގޮތް ދިވެހިންނަށް ތަޖުރިބާކުރެވުނެވެ. އެފަދަ ދުވަސްތަކެއް އައުމުން އޭގެ ސަލާމަތާއި މަދަދަށް ހިތްތަކުންނާއި ދޫތަކުން ދުޢާކުރާނެކަމީ ޔަގީން ކަމެކެވެ. އެހެންވުމުން އިލާހީ ރަޙުމަތްފުޅުގެ ބޮޑުކަމުން އެދުވަސްތަކުން ދިވެހިން މިންޖުކުރެއްވުމަށްފަހު ދެން ފެނުނީ ދިވެހިންނަށް ބޭނުންވެފައިވާ އެމީހުން އެދޭފަދަ ރަނގަޅު ވެރިކަމެކެވެ. މުޙުޔިއްދީނުލް ޢާދިލްގެ ރަސްކަމެވެ. މިރަސްކަމުގެ ފަނޑިޔާރަކަށް ހުންނެވީވެސް މުޙައްމަދު ބިން ޙާއްޖު ޢަލީ އެވެ.

މުޙުޔިއްދީނުލް ޢާދިލް އަކީ ވަރަށް ދީންވެރި ޢިލްމަށްލޯބިކުރެއްވި ވެރިއެކެވެ. މިރަސްކަމުގެ ފަނޑިޔާރަކީވެސް މުޙައްމަދު ބިން ޙާއްޖު ޢަލީ އެވެ. މުޙުޔިއްދީނުލް ޢާދިލްގެ ރަސްކަމުގައި ފަސްވަގުތު ނަމާދުކުރުމަށާއި ޒަކާތްދިނުމަށާއި ދީނުގެ އެހެން ފަރުޟުތައް އަދާކުރުމާއި ބުރުނގާނާޅައި އަންހެނުން ނުކުމެ ނޫޅުމުގެ އަމުރު އެރަދުން އާކުރެއްވިއެވެ. ރައްޔިތުންގެއަތުން ނެގޭ ވާރުން އެތައްތަނެއް ކެނޑުއްވުމާއި މުއްސަދިންނާއި ދެރަ މީހުންނާއި ތަފާތެއް ނުކުރެއްވުމާއި ނިކަމެތި ފަގީރުންނަށް މުޙައްރަމްމަހު އެތައްހާސް ލާރިއެއް ބެއްސެވިކަމާއި މިރަދުންގެ ދުވަސްވަރަކީ ރައްޔިތުންގެ ހިތްތައް އުހައު ފާގަތިކަމުން ފުރުނު ދުވަސްވަރެއްކަމަށް ތާރީޚު ބުނެއެވެ. މުޙުޔިއްދީނުލް ޢާދިލް ފުރައުއްތަވުމުން ދެން އައީ ސައްޔިދު މުޙައްމަދު ޝަމްސުއްދީން ރަސްގެފާނުގެ ރަސްކަމެވެ. ދިވެހިންނަށް ބޭނުންވާފަދަ ރަނގަޅު ވެރިކަމެކެވެ.

ސައްޔިދު ރަސްގެފާނަކީ ވިސްނުންތެރި ޠާހިރު އިލްމުވެރިއެކެވެ. ޝަރީޢަތުގެ ތަރަހަތައް ގާއިމްކުރެއްވި އިންޞާފުވެރިއެކެވެ. އިންޞާފު ހިންގެވުމުގައި ވަކިމީހެއް ތަފާތު ނުކުރައްވައެވެ. ރަސްކަމަށް އިސްވެވަޑައިގަތުމަށްފަހު ވެސް ގަނޑުވަރުތެރޭގައި ވަޢުޡު ވިދާޅުވެ ދީނީ އިރުޝާދުތައް ދެއްވިއެވެ. މިރަދުން ރަސްކަމަށް ވަޑައިގަތުމުގެކުރިން ވަރަށްގިނަ މީހުންނަށް ކިޔަވާދެއްވިއެވެ. އެމަނިކުފާނުގެ ދަރިވަރުންގެތެރެއިން އެންމެ ތަޤުވާވެރިކަން ބޮޑު ބޭފުޅަކީ ކުރިން ރަސްކަންކުރެއްވި މުޙުޔިއްދީނުލް ޢާދިލް ރަދުންކަމަށް ތާރީޚުގައި ލިޔެފައިވެއެވެ. މިރަސްކަމުގެ ފަނޑިޔާރަކީވެސް މުޙައްމަދު ބިން ޙާއްޖު ޢަލީ އެވެ. ސައްޔިދު ރަސްގެފާނު ފުރައުއްތަވުމުންވެސް ދިވެހިން ބޭނުންވާނީ އަނިޔާވެރި އިންޞާފެއްނެތް ވެރިކަމެއްނޫންކަން އެއީ ޝައްކެއް އޮންނާނޭ ކަމެއްނޫނެވެ.
 
ކުރިން ދެންނެވިދިޔަ ކަންކަން އެގޮތަށް ހުރުމުން ދެން އެދުވަސްވަރު ދިވެހި ރަސްކަމަށް އެންމެ އެކަށީގެންވާ ބޭފުޅުންގެތެރޭ މުޙައްމަދު ބިން ޙާއްޖު ޢަލީ ނުހިމެނޭނަމަ އެކަންވާނީ އިންޞާފުން ބޭރުގެ ކަމަކަށެވެ. އަދި މުސްލިމް ދިވެހިރާއްޖޭގެ އެންމެހައި ކަންކަން ހެޔޮވެގެންވާ މަގުން ދާން ބޭނުންވާ ބަޔަކު ތިބިނަމަ އެބަޔެއްގެ ވާޖިބަކަށްވާނީ ހެޔޮމަގުން ރާއްޖޭގެ ރަސްކަން ކޮށްދޭނޭ ރަސްކަލެއް ބެހެއްޓުމެވެ. އެހެންވުމުން ދިވެހި ހަތަރު ރަސްކަލެއްގެ ވެރިކަމުގައި ދިވެހި މުސްލިމުންގެ ޢަދުލުވެރި ފަނޑިޔާރަކަށް ސާދައަހަރު ހޭދަކުރެއްވި ޢިލްމުވެރިއަކު ދިވެހި ރަސްކަމަށް އިސްކުޅައީއެވެ. އެބޭފުޅަކީ މުޙައްމަދު ބިން ޙާއްޖު ޢަލީ އެވެ. މާތްވެގެންވާ ދީނާއި ގައުމުގެ ރައްކައުތެރިކަމާއި ހެވާއި ލާބައަށްޓަކައި މިއީ ކޮންމެހެން ކުރުން ލާޒިމުކަމެކެވެ.

މުޙައްމަދު ބިން ޙާއްޖު ޢަލީ ރަސްކަމަށް އިސްވެވަޑައިގަތުމަށްފަހު ފަނޑިޔާރުކަން ދެއްވީ މަޝްހޫރު ޙަސަން ތާޖުއްދީނަށެވެ. މިއީ ކޮންކޮންމެ ގޮތެއް ވަރިހަމަ ބޭފުޅެއްނޫނެވެ. ނުސާފުކަމާއި ރިޝްވަތުން ހޯދި ރަސްކަމެއްގެ އިސް ފަނޑިޔާރަކަށް ހުންނަވާނޭ ވައްތަރެއްގެ ބޭފުޅެއްނޫނެވެ. ތާޖުއްދީން ފަނޑިޔާރުކަމަށް އިސްވެވަޑައިގަތީވެސް އޭނާކުރައްވާ ޙުކުމްތަކަށް ރަސްގެފާނު ގަބޫލުވެ ވަޑައިގަތުމަށް ރަސްގެފާނުލައްވައި ބައިޢަތު ހިއްޕެވުމަށްފަހުއެވެ. ފަނޑިޔާރުކަމާއި އެފަހަރު ތާޖުއްދީން ޙަވާލުވެވަޑައިގެން ކުރެއްވި ކަންކަން ތާރީޚުންބަލާލީމާ އެދުވަސްވަރު ދިވެހިރަސްކަމުގައި ހުންނެވި ބޭފުޅެއްގެ ސާފު ނުސާފުކަން ނޭނގި ނޯންނާނެއެވެ. އިސް ފަނޑިޔާރު ކަލޭގެފާނު ކުރައްވަން އުޅުއްވިޔަސް އޭނާގެމައްޗަށް ތަންފީޛީ އިސްބާރުގައި ހުންނެވި ރަސްގެފާނު އެކަމެއް ކުރައްވަން ނެތިއްޔާ ނުވެދާނީ ކިތައްކަން ކިތައް ގޮތަކުންތޯއެވެ. މިއީ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ބަޔަކަށް ނޭނގިއޮތް ކަމެއްނޫނެވެ.

ބޮޑުންގެމީހުން ދެރަމީހުންލައްވައި އުޖޫރައަކާނުލައި މަސައްކަތްކުރުވުމާއި އެމީހުން އަޅުންފަދައިން ވިއްކުން މަނާކުރައްވައި އަދި މިއަމުރުގެދަށުން މިނިވަނުން އަޅުންފަދައިން ގެންގުޅުމީ ޙަރާމްކަމެއްކަމުގައި ފުރަތަމަ ޙުކުމްކުރެއްވީ ފަނޑިޔާރު ތާޖުއްދީނަށްވިޔަސް އެޙުކުމް ތަންފީޛުކުރެއްވީ ދެއްވަދޫ ރަސްގެފާނެވެ.

މަރުވިމީހާގެ ތަރިކައިން އޭނާގެ ގާތްތިމާގެ މީހުންނަށް(ތަރިކަބަހާ އުޞޫލުން) ވާނޭކަމަށް ނިޔާކުރެއްވީ ފަނޑިޔާރު ތާޖުއްދީނެވެ. ތަންފީޛުކުރެއްވީ ދެއްވަދޫ ރަސްގެފާނެވެ.

ކަޑިންނާއި ވަޅިންނާއި ފިޔޮހިން ނުވަތަ މިފަދަ އެހެންތަކެތިން އަމިއްލައަށް ސިލުވާނު ކުޅައުން މަނާކުރެއްވުމާއި މިކަމުގައި ފަނޑިޔާރުގޭގެ ޙުކުމްތައް ގަބޫލުކުރުމަށް އަމުރުކުރެއްވީ ފަނޑިޔާރު ތާޖުއްދީނެވެ. އެއަމުރު ތަންފީޛުކުރެއްވީ ދެއްވަދޫ ރަސްގެފާނެވެ. (ސިލުވާނަށް ތެޅުމަކީ އެޒަމާނުގައި މީހެއްގެ އަނތްބަކާ އެހެން ފިރިހެނަކު ހުއްދަނޫންގުޅުމެއް ހިންގީމާ އެފިރިހެނަކަށް ދޭ ތެޅުމުގެ އަދަބެކެވެ. އެފިރިހެންމީހާގެ ގައިގައި ބޮންތިއަކުން ތިން އެތިފަހަރު ޖެހުމަށް ފަނޑިޔާރުގެއިން ނުވަތަ ނައިބުގެއިން ހުއްދަދިނީމާ އެތިފަހަރު ޖަހާނީ އެކަނބުލޭގެ ފިރިމީހާއެވެ.)
ބޮލުގެ އިސްތަށިގަނޑު ކަނޑައި، ލިބާސްވީދައި މިގޮތްގޮތަށް އަންހެނުން އަންހެނުންނަށް ސިލުވާންކުޅައުންވެސް އެފަހަރު މަނާކުރެއްވިއެވެ.

1701މ. ގައި ދެއްވަދޫ ރަސްގެފާނު އަވަހާރަ ވަންދެން ރާއްޖޭގެ އިސް ފަނޑިޔާރަކީ ތާޖުއްދީނެވެ. އެހެންވުމަކީ ރަސްގެފާނާއި ފަނޑިޔާރާއި ދެމެދު މައްސަލައެއް ނުޖެހޭކަމުގެ ވަރަށްފުރިހަމަ ދަލީލެކެވެ. އަދި ރަސްގެފާނު އަވަހާރަވުމުން ޖަނާޒާގެ އެންމެހައި ކަމެއް ތާޖުއްދީން އިސްވެހުންނަވައި ކުރެއްވުމަށްފަހު ދެތިން ދުވަހެއްގެތެރޭ "ހުވަފެނެއްގައި ފެނިވަޑައިގަތް އިލްހާމެއްގެ ނަތީޖާއެއް ގޮތުން" ތާޖުއްދީން މާލެ ދޫކުރައްވައި މައްކާއަށް ވަޑައިގަތުމަށް ނިންމެވީކަމަށް ތާރީޚުގައި ލިޔެފައިވެއެވެ.

ދެއްވަދޫ ރަސްގެފާނު (މުޙައްމަދު ބިން ޙާއްޖު ޢަލީ) ރަސްކަންކުރެއްވި ގޮތާމެދު ތާރީޚުގެ އެކި ފަތްފުށްތަކުގައި ލިޔެފައިވެއެވެ. "އެއީ ބުއްދިވެރި ޢިލްމުވެރި ރަސްކަލެކެވެ. ފަގީރުންނާއި ނިކަމެތިންނަށް އެހީތެރިވެވަޑައިގަތުމުގައި ދެމިހުންނެވިއެވެ. އެއީ ކީރިތި އިލްމުވެރި އޯގާތެރި އިސްލާމީ ޢިލްމުވެރިންނަށް ބައިތުލްމާލުން ހޭދަކުރެއްވި ރަސްކަލެކެވެ. އެހެންކަމުން ޢިލްމުވެރިން ގިނަވިއެވެ. ކޮންމެ ޢާޝޫރާދުވަހަކު މިރަދުން ވަރަށްގިނައިން ލާރިއާއި ރުފިޔާއާއި އަސްރަފީ ނެރުއްވައި ބައްސަވައި ދަރަނިވެރިންގެ ދަރަނި ފުއްދަވާ ދެއްވައެވެ. މިޚަބަރު ލިބިގެން މަލާބާރުންގެ ދަރަނިވެރިންވެސް ރާއްޖެ އާދެއެވެ. އެމީހުންނަށްވެސް ދަރަނިފުއްދޭނޭ ފައިސާ ދެއްވައެވެ." (ޢާޝޫރާ ދުވަހަކީ މުޙައްރަމްމަހުގެ 10 ވަނަ ދުވަހެވެ. މިދުވަހު ރޯދަ ހިފުން ސުންނަތްވެގެންވެއެވެ. މޫސާގެފާނާއި ބަނީ އިސްރާއީލުބާގައިގެ މީހުން އެބައިމީހުންގެ ދުޝްމަނުންގެ ކިބައިން ސަލާމަތްވީ އެދުވަހުއެވެ.)

ދެއްވަދޫ ރަސްގެފާނުގެ ރަސްކަމުގައި ރާއްޖޭގައި ހުރި ވަރަށްގިނަ މިސްކިތް އާކުރައްވައި އަލުން މިސްކިތް ބިނާކުރައްވައި އަދި މިސްކިތް މިސްކިތަށް ވަގުފު(ޚަރަދުކުރެވޭނޭ ގޮތް) ހަމަޖައްސަވައި ރައްޔިތުންގެއަތުން ނެގެމުންދިޔަ ވާރުން އެތައްއެއްޗެއް ކަނޑުއްވާލެއްވިއެވެ. މިރަދުންގެ ޒަމާނުގައި ރާއްޖޭގެރައްޔިތުން ހެޔޮ ތިޔާގިކަމުގައި ތިއްބެވެ. އެޒަމާނުގައި ސޫރަތުންނާއި އަސޭއިން ގިނަގިނައިން ނައުފަހަރު ވިޔަފާރިކަމުގައި އައިސް އުޅުނެވެ. ރަދުން ހަމަޖެއްސެވި ގަވާއިދެއްގެދަށުން ދިވެހިން ވިއްކާ ބޮއްޔާއި މަހާއި ރޯނު ބައްލަވައިގަންނަނީ ސަރުކާރުންނެވެ.

ދިވެހިންގެމީހަކު ދިވެހިންގެ ވެރިކަންކުރި ގޮތަކީ މިއީކަމަށްވާނަމަ އަދި އެ ވެރިއެއްގެފަހަށް ދެން ވެރިކަންކުރާނީ ކާކުކަން މި ވެރިމީހާ ދައްކާފައި ނުވާނަމަ، މި ވެރިމީހާ ވެރިކަން ހޯދިގޮތުގެ ސާފު ނުސާފުކަމާއި މެދު މީހަކު އިތުރަށް ބުނަންޖެހޭ އެއްޗެއް އެބައޮތްބާވައެވެ.

ދެއްވަދޫ ރަސްގެފާނު (މުޙައްމަދު ބިން ޙާއްޖު ޢަލީ)އަށް ރަސްކަން ލިބިވަޑައިގެންނެވިގޮތް ކަމަށް ބައެއް ލިޔުންތަކުން ފެންނަ ނުސާފުގޮތާއި އެރަދުން ރަސްކަންކުރެއްވި ސާފުގޮތާއި ދެގޮތުގައި މީހުން ޙައިރާންވާވަރުގެ ތަފާތުހުރީމާ އެރަދުންގެ ޝަޚުޞިއްޔަތާމެދު ދިރާސާކުރުމުން ނިންމަންވީ ގޮތެއް ބުއްދި ސަލާމަތުންހުރި އެއްވެސްމީހަކަށް ނޭނގި ނުދާނެއެވެ. ކޮންމެއަކަސް ދެއްވަދޫ ރަސްގެފާނާއި އަދި އެރަދުންނާއި ގުޅޭ ޚާންދާނުން ރާއްޖޭގެ ޚިދުމަތުގެ އަލިގަދަ ދަންމަރުތަކެއް ވަރަށްސާފުކޮށް ފެނިފައިވާކަމާއި މެދު ދެބަސްވެވޭކަށް ނެތެވެ.
                         ----------------------
ޢަބުދުﷲ ޙިލްމީ
15 އެޕްރީލް 2012މ.

މަޢުލޫމާތުގެ ޙިއްޞާ:
ދިވެހިތާރީޚު ފޮތް
ޢަލީ ނަޞީރު ޒޫރިޔާގެ/ މަޑަވެލި